مقایسه زبان‌شناختی مفهوم استعاره‌های سیاسی در سیاست‌نامه و قابوس‌نامه

مقالات آماده انتشار
نویسندگان
علی اکبر کمالی نهاد 1
حجت کجانی حصاری 2
میلاد موحدی راد 3
1 عضو هیئت علمی گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی888-56441 تهران، ایران
2 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
3 دانش ‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران، ایران
10.48311/lrr.2025.24002
چکیده
در زبان‌شناسی شناختی که از شاخه‌های جدید زبان‌شناسی است، استعاره معنایی تازه می‌یابد و از حالت زبانی صرف به پدیده‌ای ذهنی و انتزاعی مبدل می‌گردد. استعارۀ مفهومی راه را برای درک روابط درون‌متنی آثار ادبی باز می‌کند؛ زیرا متعارف و زایاست و بر درک یک مفهوم بر حسب مفهومی دیگر متّکی است و زبان را به ذهن و اندوخته‌های ذهنی پیوند می‌زند. درواقع، استعارۀ مفهومی نوعی ساخت ذهنی است که انسان از آن برای درک بهتر جهان بهره می‌برد. با توجه به نگرش و جهان‌بینی خواجه نظام‌الملک و عنصرالمعالی به حکومت و واژه‌های مرتبط با آن نظیر شاه، بیت‌المال و...، در این پژوهش که به روش تحلیلی و توصیفی انجام گرفته است، سعی بر آن شده که با بهره‏بردن از رویکرد زبان‌شناسی شناختی به بررسی انواع استعاره در سیاست‌نامه و قابوس‌نامه که از متون برجستۀ نثر داستانی دورۀ سلجوقی هستند، پرداخته شود. بدین ترتیب پس از مطالعۀ هر دو اثر انواع استعاره‌های هستی‌شناختی، ساختاری و جهتی مشخص شدند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عنصرالمعالی و خواجه نظام‌الملک در بیان مقاصد تربیتی شاه، درباریان و اطرافیانشان از انواع استعاره‌های مفهومی با کلان‌نگاشت‌های متفاوتی مثل: شاه شبان است، شاه هدایتگر است و شاه درفش است، با حوزه‌های مبدأ و مقصد عینی به ذهنی، ذهنی به عینی و ذهنی به ذهنی و عنینی به عینی با جهت‌های بالا به پایین و پایین به بالا، نزدیک به دور و روبه‏رو و برابر استفاده کرده‌اند.
کلیدواژه‌ها
زبان‌شناسی شناختی
استعارۀ مفهومی
نثر سلجوقی
سیاست‌نامه
قابوس‌نامه
موضوعات

عنوان مقاله English

Linguistic comparison of the concept of political metaphors in Siasatnameh and Qaboosnameh

نویسندگان English

aliakbar kamalinahad 1
hojjat kajani hesari 2
Milad Movahhedi rad 3
1 Faculty member of the Department of Persian Language and Literature, Farhangian University, P.O. Box 888-56441, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Farhangian University, Tehran, Iran
3 Ph.D. in Persian language and literature, Mazandaran University, Iran
چکیده English



In cognitive linguistics, which is one of the new branches of linguistics, metaphor finds a new meaning and turns from a mere linguistic state into a mental and abstract phenomenon. Conceptual metaphor opens the way to understanding the intertextual relationships of literary works; Because it is conventional and productive and relies on the understanding of one concept in terms of another concept and connects language to the mind and mental reserves. In fact, conceptual metaphor is a kind of mental construction that humans use to better understand the world. Considering the attitude and worldview of Khwaja Nizam al-Mulk and Renmat al-Maali towards the government and the words related to it such as Shah, Bait al-Mal, etc., in this research, which was carried out by an analytical and descriptive method, it was tried to use the approach Cognitive Linguistics is to investigate the types of metaphors in the policy and Qaboosnameh, which are prominent prose texts of the Seljuk period. In this way, after studying both works, all kinds of ontological, structural and directional metaphors were identified. The results of the research show that in expressing the educational intentions of the king, his courtiers and their entourage,

کلیدواژه‌ها English

cognitive linguistics
Siasatnameh
conceptual metaphor
Seljuk prose
Qaboosnameh
- اخوان کاظمی، بهرام. (۱۳۸۰). «عدالت و خودکامگی در اندیشۀ سیاسی خواجه نظام‌الملک طوسی». مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شمارۀ ۵۴، صص ۵–۲۸.
- افراشی، آزیتا و دیگران. (1394). «استعاره‌های مفهومی در زبان فارسی؛ تحلیلی شناختی و پیکرمدار». مجلۀ زبان‌شناخت. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ششم، شمارۀ 2 (پیاپی 12)، صص 61-39.
- ـــــــــ، ـــــــ . (1397). «استعاره و شناخت». تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- ذاکری، گیتا و دیگران. (1399). «استعارۀ مفهومی عدالت و ظلم در آداب الملوک‌ها با تکیه بر قابوس‌نامه، سیاست‌نامه و نصیحه الملوک». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی. سال دوازدهم، شمارۀ 48، صص 226-196.
- ریکور، پل. (1395). «اندیشه‌های پل ریکور دربارۀ استعاره، خود، سیاست و گفتمان». تهران: نشر جوان.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1391). «صور خیال در شعر فارسی؛ تحقیق انتقادی در تطور ایماژهای شعر پارسی و سیر نظریۀ بلاغت در اسلام و ایران». چاپ پانزدهم، تهران: نشر آگه.
- صادقیار، فاطمه؛ رضایی، رضا؛ هوشمند، مژگان. (1403). «تحلیل و طبقه‌بندی معنی‌شناختی استعاره‌های مفهومی در افعال مرکب فارسی». دوماهنامه بین‌المللی جستارهای زبانی. دورۀ 15، شمارۀ 4 (پیاپی 82)، صص 407-261.
- طوسی، خواجه نظام‌الملک. (1347). «سیاست‌نامه (سیرالملوک)». به اهتمام هیوبرت دارک. زیر نظر احسان یارشاطر. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- عنصرالمعالی، کیکاووس ابن اسکندر. (1335). «قابوس‌نامه». تصحیح دکتر امین عبدالمجید بدوی. تهران: انتشارات ابن سینا.
- فتوحی رودمعجنی، محمود. (1385). «بلاغت تصویر». چاپ دوم. تهران: انتشارات سخن.
- ــــــــــــــــــــ، ــــــــ . (1391). «سبک شناسی نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها». تهران: انتشارات سخن.
- کریمی، مریم، سالمیان، غلامرضا و کلاهچیان، فاطمه. (1400). «کارکرد استعاره‌های شناختی مفهوم «دل» در دیدگاه سنایی». دوماهنامه بین‌المللی جستارهای زبانی. دورۀ 12، شمارۀ 4 (پیاپی 64)، صص163-135.
- لمبتون، آن کاترین. (۱۳۸۸). «از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان. تاریخ ایران کمبریج». ترجمۀ حسن انوشه. جلد 5، تهران: مؤسسه انتشاراتی امیرکبیر.
- لیکاف، جرج؛ مارک جانسون، 1397. «استعاره‌هایی که با آنها زندگی می‌کنیم». ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی. تهران: انتشارات آگه.
- هاشمی، زهره. (1389). «نظریۀ استعارۀ مفهومی از دیدگاه لیکاف و جانسون». نشریۀ ادب‌پژوهی گیلان، سال چهارم. شماره 12، صص 140-119.
- هاوکس، ترنس. (1377). «استعاره- از مجموعۀ مکتب‌ها، سبک‌ها و اصطلاح‌های ادبی و هنری». ترجمۀ فرزانه طاهری. تهران: نشر مرکز.
- همایی، جلال الدین. (1389). «فنون بلاغت و صناعات ادبی». تهران: انتشارات اهورا.
- Josef W. Meri (2005-10-31). Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia.Routledge.p. 856. Lakoff, G.& Johnson, M. (1980), Metaphors We Live By, Chicago and London: University of Chicago Press.
- Lakoff, G. (1993), “The contemporary theory of metaphor”,In Geeraerts, Dirk (Ed.). (2006) Cognitive linguistics: basic readings (Cognitive linguistics research; 34). Mouton de Gruyter Berlin, New York, pp. 185-238.
جستارهای زبانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 شهریور 1404