نشانه‌معناشناسی تکوین معنا در گفتمان نجات صفوی: بدن و بلا به‌مثابه کنش‌های معنایی

دوره‌ی صفویه از مقاطع بنیادین تاریخ ایران است که در آن، گفتمان دینی و سیاسی حاکم، در پیوندی تنگاتنگ با تجربه‌های زیسته‌ی بدن‌مند و مواجهه‌ی جمعی با بلاها و بیماری‌ها، بازصورت‌بندی می‌شود. در این بستر، «نجات» نه صرفاً به‌مثابه مفهومی کلامی یا وعده‌ای اخروی، بلکه به‌عنوان فرایندی معنازا در متن کنش‌ها، مناسک، رنج و بدن انسانی تحقق می‌یابد. فهم گفتمان نجات صفوی مستلزم رویکردی است که بتواند سازوکارهای تکوین معنا را در سطح گفتمانی و در عین حال در سطح حضور و بدن‌مندی سوژه تحلیل کند. پژوهش حاضر با اتکا به نشانه‌معناشناسی گفتمانی و در امتداد آن، نشانه‌معناشناسی تن، به بررسی چگونگی تکوین معنا در هم‌کنشی میان «بدن» و «بلا» در گفتمان نجات صفوی می‌پردازد. در این چارچوب، بدن نه عنصری منفعل یا صرفاً زیستی، بلکه کانون فعلیت‌یافتن معنا و عرصه‌ی بروز کنش‌های دلالتی تلقی می‌شود؛ عرصه‌ای که در آن، معنا از خلال تماس، رنج، بیماری و مناسک قدسی به سطح تجربه‌ی زیسته انتقال می‌یابد. داده‌های پژوهش به‌روش کیفی و با بهره‌گیری از تحلیل اسنادی و منابع تاریخی، سفرنامه‌ها و متون دوره صفویه گردآوری و تحلیل شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که در گفتمان نجات صفوی، بلا به‌مثابه رخدادی کنشی و الزام‌آور و بدن به‌عنوان سطح تحقق و ثبت معنا، در هم‌کنشی مستمر قرار می‌گیرند و از این رهگذر، نجات از مفهومی انتزاعی به تجربه‌ای بدن‌مند، قدسی و قابل زیست بدل می‌شود. بدین‌ترتیب، معنا در این گفتمان نه پیشاپیش داده‌شده، بلکه حاصل فرایندی است که در آن، بدن و بلا به‌عنوان کنش‌گران معنایی، نظم قدسی نجات را تولید و بازتولید می‌کنند.