از آیین کیهانی تا نیکی: سلسله مراتب میدان معنایی «داد» در شاهنامه

«داد» از مفاهیم بنیادین و محوری در شاهنامه است که درک آن به دلیل گستردگی معنایی، با دشواری روبروست. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از نظریۀ «میدان معنایی» یوست تریر، می‌کوشد تا ساختار مفهومی و شبکۀ معنایی این واژه را در متن شاهنامه بازشناسی کند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که داد در شاهنامه در جایگاه یک «گره‌گاه مفهومی» قرار دارد و مفاهیم سیاسی، اخلاقی و هستی‌شناختی را به هم پیوند می‌دهد. این میدان معنایی بر سه هستۀ اصلی استوار است: ۱. معنای کهن «آیین» و «نظم کیهانی» که از ریشۀ «نهادن» و پیوند با جهان‌بینی «اَشه» سرچشمه می‌گیرد ؛ ۲. معنای «عدل اجتماعی» به مفهوم «تناسب» که این معنا غالباً از طریق تقابل ساختاری با ستم و بیداد برجسته می‌شود ؛ ۳. هستۀ فراشمول «اَبَرفضیلت» که داد را به تجسم نمادین «نیکی» بدل می‌کند. این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که نقش معنایی کهن داد (به معنای نهادن)، توسط واژگان هم‌ریشۀ دیگری چون «نهاد» و «دهش» برعهده گرفته شده است، و غلبۀ درک امروزینِ داد به مثابه عدالت نیز ناشی از انحصاری بودن مفهوم عدالت در واژۀ داد است.