بازنمایی ساختارهای قدرت و تقابل اجتماعی: تحلیلی گفتمانی از بازی‌های کلامی در نمایش سیاه‌بازی

نمایش سیاه‌بازی از گونه‌های نمایشیِ شادی‌آور در فرهنگ ایران است که از خلال قراردادهای زبانی، طنز و بازی‌های کلامی، به نقد روابط قدرت، مناسبات طبقاتی و تعارض‌های اجتماعی پرداخته است. با وجود اهمیت این گونه‌ی نمایشی، بررسی آن از منظر تحلیل گفتمان انتقادیِ نورمن فرکلاف با تمرکز بر سازوکارهای زبانی و گفتاری کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هدف از پژوهش حاضر، شناخت عناصر گفتمانی در بازی‌های کلامی در نمایش سیاه‌بازی است. در این مقاله به این مسئله پرداخته می‌شود که بازی‌های کلامی در سیاه‌بازی چگونه بازتاب‌دهنده‌ی نقد ساختارهای قدرت و تقابل اجتماعی هستند؟ پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و بر پایه‌ی نظریه‌ی تحلیل گفتمان انتقادی و با بهره‌گیری از الگوی سه‌سطحی توصیف، تفسیر و تبیین، سطوح گفتاری در نمایش سیاه‌بازی را تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اشخاصِ بازی با اتکا به زبان عامیانه، طنز، قراردادهای زبانی و کنایه، گفتمان مردمی–انتقادی را در برابر زبان رسمی، آمرانه و سلطه‌جویانه‌ی طبقه حاکم صورت‌بندی می‌کند. در سطح تفسیر، این تقابل زبانی و گفتمانی به رویارویی نمادین میان طبقه‌ی فرودست با اقتدار رسمی تبدیل می‌شود و در سطح تبیین، سیاه‌بازی فراتر از کارکردی سرگرم‌کننده، نوعی کنش اجتماعی انتقادی است که با شکستن قراردادهای سنتی از طریق بازی‌های کلامی، آگاهی انتقادی تماشاگر را فعال می‌سازد. بر این اساس، نمایش سیاه‌بازی با وجود ظاهر کمدی و عامیانه، میدانی پویا برای چانه‌زنی میان قدرت و مردم است و از خلال زبان و گفت‌وگوهای اشخاصِ بازی، هم بازتولیدکننده و هم چالش‌گرِ ساختارهای اجتماعی و طبقاتی در ایرانِ معاصر به شمار می‌آید.