زبان سفرنامه‌های عصر قاجار: اسنادی زبانی-تاریخی از گذار فرهنگی ایران به سوی تجدد

سفرنامه‌ها و متون نثری عصر قاجار، سندی زبانی از دوران گذار ایران به مدرنیته و مواجهه با «خلأ واژگانی» (Lexical Gap) هستند. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که زبان فارسی در مواجهه با پدیده‌های نوظهور و مفاهیم نوپدید فاقد مدلول پیشین، از چه سازکارهای زبانی و شناختی برای برساختن نظام معنایی جدید استفاده کرده است. این پژوهش با رویکردی توصیفی-‌تحلیلی و با تکیه بر چارچوب نظری «معناشناسی تاریخی» و «واژه‌شناسی تماسی »، متونی چون «خاطرات حاج سیاح»، «سیاحت‌نامۀ ابراهیم بیگ»، «کتاب احمد» و «رساله یک کلمه» را به‌عنوان یک پیکره زبانی بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که زبان فارسی در این دوره، برای نام‌گذاری و انتقال مفاهیم مدرن، از سه راهبرد اصلی بهره برده است: ۱) گسترش معنایی و استعاره مفهومی (مانند کاربرد «باغچه» برای پارک)، ۲) وام‌گیری آوایی با واسطه زبان فرانسه و تطبیق آن با دستگاه آوایی و رسم‌الخط عربی-فارسی (مانند «اونیورسیته»، «تیاتور»، «حسپیتال») و ۳) ترکیب‌سازی و معادل‌سازی بر اساس الگوهای ریخت‌شناختی درون‌زبان (مانند «راه‌آهن اسبی» برای تراموا). این سازکارها نشان می‌دهند که زبان در این متون، تنها توصیف‌کننده جهان جدید نبوده، بلکه در لحظه تولید مدرنیته، دست به بازسازی ساختاری و معنایی زده است.