الگویی شناختی برای درک و یادسپاری متون روایی و توضیحی: کاربرد میان رشته‌ای در مدل‌سازی حافظه در سامانه‌های پردازش زبان طبیعی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه تربیت مدرس
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات انگلیسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
3 دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
10.48311/lrr.2026.90113.0
چکیده
در سال‌های اخیر، مدل‌سازی شناختی حافظه متنی در تقاطع علوم شناختی و هوش مصنوعی جایگاه ویژه‌ای یافته است. با این حال، اغلب مدل‌های زبانی رایج فاقد انطباق با فرآیندهای واقعی درک و یادسپاری انسانی‌ هستند. این مقاله به معرفی و تحلیل انگاره‌ای ترکیبی با عنوان «انگاره هم‌نما» می‌پردازد که با هدف بازنمایی دقیق‌تر سازوکارهای شناختی فهم و یادآوری متون روایی و توضیحی طراحی شده است. ساختار این انگاره بر سه محور استوار است: نخست، نمایه‌سازی رویدادها بر پایه الگویی پنج‌مؤلفه‌ای (زمان، مکان، عامل، هدف و علیّت)؛ دوم، فعال‌سازی شبکه‌های مفهومی واژگان در بافت متن؛ و سوم، وزن‌دهی موقعیتی به جمله‌ها بر اساس اثر سریالی حافظه. این تلفیق به انگاره‌ای منجر شده است که در ساختار روایتی، لایه‌های معنایی و سازمان‌دهی شناختی اطلاعات، عملکردی هم‌راستاتر با حافظه انسانی دارد. در این پژوهش، داده‌های حاصل از اجرای انگاره بر روی سه متن آزمایشی، با پاسخ‌های رفتاری آزمودنی‌ها مقایسه شده و چهار شاخص کلیدی (دقّت، صحّت، بازخوانی و شاخص هماهنگی) برای سنجش عملکرد به‌کار رفته است. همبستگی شناختی میان انگاره و حافظه آزمودنی‌ها نیز با استفاده از ضریب پیرسون و آزمون t بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهند که انگاره هم‌نما در مقایسه با دو انگاره رایج (چشم‌انداز و نمایه‌سازی رویداد) توانسته است همبستگی بالاتری با داده‌های شناختی واقعی برقرار سازد و از دقّت و تعادل بالاتری در پیش‌بینی یادسپاری برخوردار باشد.

 
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 شهریور 1405