رمزگان و وجه: دو عامل متمایزکننده در سبک شناسی گفتمانی قصاید ناصرخسرو

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس
3 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه الزهر (س)، تهران، ایران
4 استاد فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
در سبک‌شناسی گفتمانی، ادبیات ظرفی است برای بیان اندیشه­ها و عقایدی که فقط به پدیدآورنده آن مربوط نیستند؛ بلکه با محیط و بافتی ارتباط دارند که متن مورد نظر در آن تولید شده است. با این وصف، ادبیات محصول گفتمانی است که در آن بالیده است و محیط، بافت، مسائل فرهنگی و ایدئولوژی مسلط بر دورانی که مولد آن متن خاص است، همگی در رشد و پیدایی آن تأثیرگذار هستند. در ادبیات فارسی، سبک خراسانی محصول گفتمانی است که وجه غالب آن وفور اندیشه­های فلسفی و به‌ویژه خردگرایی است. این دوره با نفوذ اندیشه­های عقلانی و خردورزی همراه است و اشعار ناصرخسرو به‌عنوان یکی از شاعران شاخص و تأثیرگذار و یکی از نمایندگان برجسته ادبیات قرن پنجم، نمونه برجسته­ای از این شاخصه­های فکری محسوب می­شود. نکته قابل توجه در اشعار این شاعر، نفوذ اندیشه­های فلسفی و دینی است؛ به‌طوری که بخش اعظمی از دیوان قصاید او به این مضامین اختصاص داده شده است. در سبک­شناسی لایه­ای قصاید ناصرخسرو، با توجه به وفور مضامین فلسفی و دینی، می­توان سبک خاص این شاعر را تبیین کرد و به این نکته دست یافت که آثار این شاعر نتیجه گفتمان غالب فرهنگی دوره سبک خراسانی بوده که بسامد مفاهیم فلسفی و عقلانی در آن کاملاً چشمگیر است. در این پژوهش، با تکیه بر سبک­شناسی لایه­ای، دو لایه واژگانی و نحوی در تعدادی از قصاید دیوان وی بررسی می­شود تا روشن شود که گفتمان غالب فکری و فرهنگی آن دوره، در نوع سبک واژگانی و نحوی این آثار چه نمودی داشته است. هدف این پژوهش دست یافتن به رمزگان­های مسلط قصاید ناصرخسرو به‌منظور تبیین تأثیر شرایط گفتمانی بر آن‌ها است؛ بنابراین، با بررسی لایه واژگانی، رمزگان­های این قصاید ارائه خواهند شد. این پژوهش در لایه نحوی و بررسی وجوه به‌کاررفته در قصاید مذکور نیز به‌دنبال همین تأثیر است و طبق این بررسی روشن می‌شود که رمزگان­های برجسته اشعار ناصرخسرو و همچنین وجوه به‌کاررفته در آن‌ها تحت‌تأثیر گفتمان فرهنگی عقلانی و خردگرایی دوران مؤلف است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Code and modality: Two distinguishing factors in the stylistic discourse analysis of NaserKhosro's odes

نویسندگان English

Fahimeh Khorasani 1
Gholanhosein Gholamhoseinzadeh 2
Maryam Hoseini 3
Mohammad Saeedi Mehr 4
1 Ph.D. Candidate of Persian language and literature, Tarbiat Modarres University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Al-zahra, Tehran, Iran
4 Professor of Philosophy, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

In the framework of stylistic discourse analysis, literature is a container to express ideas and concepts which are not only relevant to their creator, but also they are in connection with the context in which the text is produced. Yet, literature is the product of discourse where it is developed and all factors like environment, context, cultural issues and dominant ideology of the period in which the specific text is generated affect the growth and visibility of it. In Persian literature, Khorasani style is the product of discourse that its dominant face is full of philosophical thoughts and particularly rationality. This period is influenced by rational thoughts and intellectuality and NaserKhosro's poems, as one of well- known and effective poets and one of the most noticeable representatives of 5th century literature, is regarded as a dominant sample of this conceptual indicators. Notable point in his poems is the influence of philosophical and religious thoughts, so that a large part of his odes court was devoted to this subject matter. In stylistic layered analysis of this poet's odes, dominant and cultural discourse of Khorasani period in which frequency of philosophical and logical subjects are notable shows specific style of the poet. In this study, based on stylistic layer analysis, in order to specify appearance of dominant- intellectual and cultural discourse of the period in the light of lexical and syntactic style, two layers of vocabulary and syntax of a number of his odes' court are analyzed.

کلیدواژه‌ها English

discourse stylistics
stylistic layer
codes
modality
NaserKhosro's odes
  • آقاگ ل­زاده، فردوس (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

  • اسکیلاس، اوله مارتین (1387). درآمدی بر فلسفه و ادبیات. ترجمه مرتضی نادری دره‌شوری. تهران: اختران.

  • تاج­بخش، پروین (1381). «بازتاب افکار اسماعیلیه در آثار ناصرخسرو». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه تهران).د 52. ش 164. صص 261-281.

  • بهرامپور، شعبانعلی (1379). گفتمان و تحلیل گفتمانی؛ مجموعه مقالات. به‌اهتمام دکتر محمدرضا تاجیک. تهران: فرهنگ گفتمان.

  • جوکار، نجف (1381). «درآمدی بر تأویلات اسماعیلی در آثار ناصرخسرو». مجله تخصصی زبان و ادبیات دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد. د 35. ش 3-4 (پیاپی 138-139). صص 473-502.

  • چندلر، دانیل (1387). مبانی نشانه­شناسی. ترجمه مهدی پارسا. چ 2. تهران: سوره مهر.

  • درپر، مریم (1392). سبک­شناسی نامه­های غزالی با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: علم.

  • درپر، مریم (1391). «سبک‌شناسی انتقادی؛ رویکردی نوین در بررسی سبک براساس تحلیل گفتمان انتقادی». نقد ادبی. د 5. ش 17. صص 37-61.

  • زرقانی، سید مهدی (1390). تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی. چ 2. تهران: سخن.

  • سجودی، فرزان (1387). نشانه‌شناسی کاربردی. تهران: علم.

  • شمیسا، سیروس (1391). نقد ادبی. تهران: میترا.

  • فتوحی، محمود (1392). سبک‌شناسی؛ نظریه­ها، رویکردها و روش­ها. چ 2. تهران: سخن.

  • فرکلاف، نورمن (1379). تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمه فاطمه شایسته پیران و دیگران. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.

  • فقیری، غلام­محمد، جهانگیری، نادر و محمود فتوحی (1386). «الگوی ساختاری-نقشی برای سبک‌شناسی گفتمان انتقادی». نشریه مطالعات ترجمه. د 5. ش 19. صص 41-60.

  • قبادیانی بلخی، ابومعین ناصربن خسروبن حارث (ناصرخسرو). (1384). دیوان اشعار. تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق. چ 6. تهران: دانشگاه تهران.

  • قوام، ابوالقاسم و مریم درپر (1390). «سبک‌شناسی لایه­ای: توصیف و تبیین بافتمند سبک نامه شماره یک غزالی در دو لایه کاربردشناسی و نحو». بهار ادب. د 4. ش 2 (پیاپی 12). صص 193-213.

  • محقق، مهدی (1390). «برخی از اصطلاحات فلسفی در شعر ناصرخسرو». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی. د 3. ش 9. صص 1-16.

  • مکاریک، ایرنا ریما (1390). دانش­نامه نظریه­های ادبی معاصر. ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی. چ 4. تهران: آگه.

  • وبستر، راجر (1382). پیش­درآمدی بر مطالعه نظریه ادبی. ترجمه الهه دهنوی. تهران: روزنگار.

  • ولک، رنه و آستن وارن (1373). نظریه ادبیات. ترجمه ضیاء موحد و پرویز مهاجر. تهران: علمی و فرهنگی.


 



  • Fairclough, N. (2003). Analysing Discourse Textual Analysis for Social Research. London and New York: Routledge.

  • Reisigl M. & R. wodak (2001). Discourse and Discrimination Rhetorics of racism and anti-Semitism. London and New York: Routledge.

  • Simpson, P. (1993). Language, Ideology and Point of View. London and New York: Routledge