«چرخش زبان در جنبش سماع» تأثیر پیش‌انگاشت‌های زبان‌شناختی در سیر تحول مفهوم سماع عارفانه نزد محمد غزالی و مولوی

نویسنده
راضیه حجتی زاده
عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
ماده و ابزار اصلی در مطالعات ادبی- عرفانی را زبان تشکیل می‌دهد؛ بدین سبب، علم زبان‌شناسی بیش از هر دانش دیگری می‌تواند رهیافت‌های کاربردی را در این زمینه به ادبیات عرضه کند و حاصل این مطالعات، درعین استفاده متقابل این دو رشته از یکدیگر، شکل‌گیری حوزه‌ای بینارشته‌ای باعنوان زبان‌شناسی ادبی- عرفانی است. یکی از نظریات کاربردی در این میان، نظریه مربوط به پیش‌انگاشت‌ها و انگاره‌های زبانی است که با بررسی شرایط اقتضا و تناسب گزاره در محیط و بافتی که در آن اظهار می­شود، می­تواند ما را در تحلیل برخی جنبه‌های ناپیدای معنا در یک گزاره معرفتی- ادبی یاری رساند. این مبحث با تمام انواع نظریه‌های زبان‌شناسی در تعارض و غالباً واجد صبغه‌ای معناشناختی و گاه کاربردی است. مقاله حاضر درصدد اثبات این مدعاست که چگونه پیش‌انگاشت‌های زبان‌شناختی می‌تواند سیر تطور موضوع سماع عرفانی را از طریق ارتباط آن با مقتضیات بافت هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و فرهنگی ترسیم کند و درکل، به ارائه مخاطب‌شناسی ارتباط عرفانی بپردازد. در پایان، این نکته تبیین خواهد شد که دستیابی به پیش‌انگاشت‌های مزبور هدف غایی دو شخصیت نامدار عرفان و ادب، امام محمد غزالی و مولوی بلخی، از ورود به مبحث سماع عارفانه است و کوشش می‌شود فواید و نتایج آن در سنت‌های عرفانی و ادبی آشکار شود.
کلیدواژه‌ها
پیش‌انگاشت
معنی‌شناسی
کاربردشناسی
غزالی
مولوی
واژگان کلیدی: سماع

عنوان مقاله English

Influence of Linguistic Presuppositions in the Evolution of Sama' in Islamic Mysticism: From Ghazali to Mowlavi

نویسنده English

R. Hojatizadeh
Faculty member of the University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

Language is considered as the basic material in research on literature & mysticism. For the linguistics can enable researchers to achieve functional approaches. Although the presupposition was accounted in the past issue of the more basic subjects in domain of linguistics and newer approaches have shown little interest about this phenomenon by logical analysis, but reflect on some of these issues can assist in the analysis of invisible aspects of the meaning which was usually neglected in generative grammar. The research methodology is descriptive –analytic. It should consider the presuppositions as the specific kinds of conversational implicatures that, particularly, by means of the connectors of the discourse, such as conjunctions (but, so, in addition, etc) transfer the cognitive value of the propositions to the audience. This paper tries to respond to this question that how the presuppositions can figure the evolution of mystical principles in Sama' through its association with the requirements of ontological, epistemological and cultural context of the subject.

کلیدواژه‌ها English

Pragmatics
Presuppositions
Sama'
Ghazali
Mowlavi
  • ایرانی قمی، اکبر (1372). «سماع و غناء در اندیشه ابن‌عربی». کیهان اندیشه. ش51. صص28-41.

  •       برتلس، آندره یوگنی یویچ (1388). تصوف و ادبیات تصوف. ترجمه سیروس ایزدی. تهران: امیرکبیر.    

  • تقوی، سیدنعمت‌الله (1389). «ناروایی‌های شرعی یا عرفی در سماع صوفیانه». مجلة ادبیات فارسی دانشگاه آزاد مشهد. ش26. صص52-73.

  • تقی‌زاده طوسی، فریدون (1370). «سماع در احیاء العلوم غزالی و کیمیای سعادت». یادنامه یغما. صص180-194.

  • جنید نهاوندی بغدادی، ابوالقاسم (1425ق). رسائل الجنید. محقق و مصحح جمال رجب سیدبی. دمشق: دار اقرأ للطباعه و النشر و التوزیع.

  •       حنفی، حسن (2009م/ 1388ق). من الفناء الی البقاء، محاوله لاعاده بناء علم التصوف. بیروت: دار المدار الاسلامی.   

  •      حاکمی، اسماعیل (1367). سماع در تصوف. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

  •       حکیم ترمذی (1422ق). ختم الاولیاء. محقق و مصحح عثمان اسماعیل یحیی. بیروت: مهد الآداب الشرقیه.

  • حجتی‌زاده، راضیه (1392). نقد و تحلیل مؤلفه‌های کاربردشناختی زبانی در مثنوی معنوی. رساله دکتری زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه اصفهان. اصفهان.   

  •      حجتی‌زاده، راضیه (1394). «تأملی بر مبحث وجهیت‌های زبانی با تأکید بر نقش افعال شبه‌معین در تکوین نظام معرفت‌شناختی در مثنوی معنوی». جستارهای زبانی. ش28. صص91-116.

  •       ذوقدار مقدم، رضا (1381). نقش‌نماهای گفتمان و کاربرد آن در زبان فارسی. رساله دکتری زبان‌شناسی همگانی. دانشگاه اصفهان. اصفهان.

  • سلمی، ابوعبدالرحمن (1424ق). طبقات الصوفیه. محقق و مصحح مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العمیه.

  •       سلمی، ابوعبدالرحم (1369). مجموعه آثار سلمی. محقق و مصحح نصرالله پورجوادی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

  • صفوی، کورش (1380). «نگاهی به ازپیش‌انگاری از دو چشم‌انداز». نامه مفید. ش28. صص121-148. 

  •    عدلی، محمدرضا (1390). «علل گسترش جماعت‌های اولیه صوفیان و شکل‌گیری خانقاه‌ها». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. س9. ش90. صص147-181.

  •       غزالی، ابی‌حامد محمد (1383). کیمیای سعادت. حسین خدیوجم. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.

  • الغزالی، ابی‌حامد محمد (1945م). احیاء علوم الدین. بیروت: دار المعرفه للطباعه و النشر.

  • غضبانی، یوسف (1383). «خرقه و سماع در ملامتیه». هفت آسمان. ش24. صص93-120.

  • فولادی، علیرضا (1387). زبان عرفان. تهران: نشر فراگفت.

  •       قشیری، ابوالقاسم (1374). ترجمه رساله قشیریه. محقق و و مصحح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: علمی فرهنگی.

  •      کلاباذی، ابوبکر محمدبن ابراهیم (1933م). التعرف لمذهب التصوف. مصر: مطبعه السعاده.

  •       محاسبی، حارث‌بن اسد (1420ق). الرعایه لحقوق الله. مصر: دار الیقین.

  •       میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1371). کشف الاسرار و عده الابرار. محقق و مصحح علی‌اصغر حکمت. تهران: امیرکبیر.

  •       مولوی، جلال‌الدین (1376). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد نیکلسون. تهران: ققنوس.

  •       مولوی، جلال‌الدین (1379). غزلیات شمس. 2ج. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: بهزاد.

  •       نشأت، صادق (1329). غزالی. تهران: کانون معرفت. 

  • یول، جورج (1387). کاربردشناسی زبان. ترجمه محمد عموزاده و منوچهر توانگر. تهران: سمت.   



  •  Beavers, D.I. & B. Geurtz (2012). “Presupposition” in Zalta. http://plato.stanford.edu.

  • Bracops, M. (2010). Introduction à la Pragmatique. Bruxelles: de boek.

  • Brown, G. & G. Yule (1983). Discourse Analysis. Cambridge: CUP.

  • Calas, F. & N. Garric (2007). Introduction à la Pragmatique. Hachette: Paris.

  • Calas, Frédéric, Nathalic Garric (2007). Introduction à la Pragmatique. Hachette: Paris.

  •  Eco, U. (1984). The Role of the Reader. Bloomington: Indiana UP.

  • Fraser, B. (1990). “An approach to discourse markers”. Journal of Pragmatics. 14. Pp. 383-395.

  • Gauker, Ch. (1998). “What is a context of utterence?” Philosophical Studies. 91. Pp. 149-172.

  • Gunglogson, Ch. (2001). True to Form. Ph.D. Dissertation: UC Santacruz.

  •  Heim, I. (1982). The Semiotics of Defenite & Indefinite Noun Phrases. Ph.D. Dissertation, UMass Amaherst.

  • Heim, I. (1992). “Presupposition projection & the semantics of the attitude verbs”. Journal of Semantics 9 (2). Pp. 183-221.

  •  Hutcheon, L. (1989). The Politics of Postmodernism. London: Methuen.

  •  Kamp, H. (1981). “A Theory of Truth & Discourse Representation” in Theo M.V. Janssen & Martin Stockhof (E                ds.). Amesterdam. Pp. 277-322.

  • Kaplan, D. (1978). “On the logic of demonstratives”. Journal of Philosophical logic. 8 (1). pp. 81-98.

  • Kaplan, D. (1989). Demonstratives: An Essay on the Semantics, Logic, Metaph Ysics & Epistemology of Demonstratives & Other Indexicals. OUP: New York.

  •  Kerbrat-Orecchioni, C. (1986). Implicite. Colin: Paris.

  •  Perrault, C. Raymond & James F. Allen (1985). “A Plan-Based Analysis of indirect speech acts”. American Journal of Computational Linguistics. 6 (3-4). Pp. 167-182.

  • Renkama, J. (1993). Discourse Studies. An Introductory Textbook. John Benjamins: Amesterdam.

  •  Shazali, M.A. (2011). “Presupposition as a pragmatic inference: toward a new conceptualization of the term". Journal of Business & Social Science. Vol. 2. No. 7.

  •  Simons, M. (2006). “Foundational issues in presuppositions”. Philosophy Compass. 1 (4). Pp. 357-372.

  •  Smith, L. (1987). Discourse Across Cultures. Prentice Hall: London.

  •  Soames, S. (1982). “How Presuppositions are inherited”? Linguistic Inquiry. 13 (4). Pp. 483-545.

  • Stalnaker, R.C. (1998). “On the representation of context”. Journal of Logic, Language & Information. 7 (1). Pp. 3-19.

  • Strevens, B.K. (1987). “Cultural Barriers to Language Learning”. In Smith, Larry (Ed.) Discourse Across Cultures. Prentice Hall: London.


 


 


 


 

جستارهای زبانی
دوره 8، شماره 1
بهار 1396
صفحه 293-320